Της Μαρίνας Τσίγκα, εκπαιδευτικού, μέλους της γραμματείας του Ε.ΣΥ.Ν.
«Η κοινωνία πρέπει επειγόντως να δώσει έμφαση στην πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών...» επισημαίνει στην ετήσια έκθεση της για το 2009, η «Διεθνής Επιτροπή του ΟΗΕ για τον έλεγχο των ναρκωτικών». Η Έκθεση κάνει έκκληση στις κυβερνήσεις «να επανατοποθετήσουν την πρωτογενή πρόληψη δίπλα στην δευτερογενή, η οποία κυριάρχησε στη συζήτηση τα τελευταία χρόνια». Αναγνωρίζουν έτσι έμμεσα την αδυναμία (χρεοκοπία) των πολιτικών «μείωσης της βλάβης» και των προγραμμάτων χορήγησης υποκατάστατων, να αντιμετωπίσουν ακόμα και να αμβλύνουν το πρόβλημα και τις συνέπειες του. Πράγματι στα στοιχεία που παρουσιάζονται τόσο όσο αφορά την παραγωγή - διακίνηση, όσο και την χρήση ουσιών παρά τις ελάχιστες επιμέρους μειώσεις, κυριαρχεί η σταθεροποίηση, στην καλύτερη περίπτωση, των δεικτών και η αυξητική τάση των θανάτων. Από την άλλη πλευρά αναδεικνύονται νέες πτυχές με ανησυχητικές και απρόβλεπτες συνέπειες.
Η Έκθεση κάνει επίσης έκκληση στις κυβερνήσεις να καθορίσουν με σαφήνεια τις πολιτικές πρόληψης και να βελτιώσουν τη συνεργασία - συντονισμό όλων των εμπλεκόμενων τομέων, όπως υγεία, παιδεία. Σημειώνει τέλος ότι σε αυτή την κατεύθυνση χρειάζεται συνεργασία με μη κυβερνητικές οργανώσεις και φορείς.
Θα έλεγε κανείς ότι μετά από δεκαετίες η Επιτροπή ανακάλυψε επιχειρήματα, θέσεις και προτάσεις που αποτελούν πάγια και αδιαπραγμάτευτα αιτήματα του αντιναρκωτικού κινήματος. Δεν μας λέει όμως το πιο σημαντικό. Ότι η υποβάθμιση της πρωτογενούς πρόληψης και η απουσία της από τα διάφορα «Εθνικά σχέδια δράσης» είναι συνειδητή επιλογή αφού η εφαρμογή της αποκαλύπτει και απαιτεί την αναγνώριση και την αντιμετώπιση των κοινωνικών αιτίων που δημιουργούν και αναπαράγουν την τοξικοεξάρτηση. Ότι κάθε προσπάθεια αντιμετώπισης ξεκομμένη από τα αίτια αυτά είναι αναποτελεσματική, χωρίς αξία, και οι όποιες θετικές εξελίξεις θα προκύψουν μόνο μέσα από την πάλη του μαζικού λαϊκού κινήματος.
Τα στοιχεία της έκθεσης
Ακολουθεί μια συνοπτική παρουσίαση βασικών στοιχείων της έκθεσης του ΟΗΕ, που έρχονται να προστεθούν σε αυτά της «Ετήσιας Έκθεσης για το 2004 του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πα¬ρακολούθησης Ναρκωτικών και Τοξικομανίας για την Κατάσταση του Προβλήματος των Ναρκωτικών στην ΕΕ». Είναι ωστόσο πιστεύουμε αρκετή για να αποκαλυφθεί το μέγεθος του προβλήματος αλλά και η αναποτελεσματικότητα των κατευθύνσεων που ακολουθούνται για την αντιμετώπιση του.
- Για την παγκόσμια αγορά παράνομων ουσιών δεν βρέθηκαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι το παγκόσμιο πρόβλημα των ναρκωτικών περιορίστηκε μεταξύ 1998 και 2007. Εκτιμάται ότι τα έσοδα από τις πωλήσεις παράνομων ουσιών υπερβαίνουν τα 100 δις ευρώ
- Σύμφωνα με την Έκθεση τα ποσοστά χρήσης ναρκωτικών τείνουν να είναι υψηλότερα στους έφηβους αλλά και στους νεαρούς ενήλικες, αυξάνονται επίσης και οι νεαρές γυναίκες που κάνουν χρήση ναρκωτικών
- Τα υψηλότερα ποσοστά χρήσης ουσιών είναι σε Βόρεια Αμερική, Ωκεανία και τη Δυτική Ευρώπη
- Σε παγκόσμιο επίπεδο η παράνομη ουσία που χρησιμοποιείται περισσότερο είναι η κάνναβη. Στη δεύτερη θέση έρχονται τα διεγερτικά τύπου αμφεταμίνης και το «έκσταση», ακολουθούμενα από την κοκαΐνη και τα οπιοειδή
- Στην Ευρώπη η κοκαΐνη παραμένει το πλέον διαδεδομένο διεγερτικό - καταγραφή νέων αυξητικών τάσεων. Τα πρόσφατα δεδομένα καταδεικνύουν σταθερή ή αυξητική στάση της χρήσης τους 12 τελευταίους μήνες για την ηλικιακή ομάδα 15-34
- Η ηρωίνη δεν παρουσιάζει πλέον πτωτική τάση
- Το Αφγανιστάν παραμένει μακράν ο μεγαλύτερος παραγωγός ηρωίνης και άλλων οπιούχων στον κόσμο, ενώ εξελίσσεται και σε βασικό παραγωγό παράνομα καλλιεργούμενης κάνναβης
- Η Ευρώπη παραμένει η μεγαλύτερη αγορά ρητίνης της κάνναβης που προέρχεται από λαθραία εισαγωγή αλλά και από καλλιέργεια σε ευρωπαϊκές χώρες με σημαντική ανάπτυξη της στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης (Αλβανία, Βουλγαρία, Σερβία). Η παράνομη αγορά οπιούχων στην Ανατολική Ευρώπη έχει εξαπλωθεί, ειδικά στην Αλβανία, τη Λευκορωσία, την Κροατία, τη Μολδαβία, τη Ρώσικη Ομοσπονδία
- Η Ελλάδα έχει από τα χαμηλότερα ποσοστά ετήσιας επικράτησης της κάνναβης, αλλά συγκαταλέγεται στις χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης με τις μεγαλύτερες κατασχέσεις ηρωίνης. « Η Ελλάδα παρά το γεγονός ότι έχει χαμηλή χρήση κάνναβης και άλλων ουσιών, αποτελεί οδό διακίνησης των ουσιών, τόσο της κοκαΐνης όσο και της ηρωίνης», δήλωσε ο Διευθυντής του ΚΕΘΕΑ, Χαράλαμπος Πουλόπουλος. «Επειδή στις οδούς διακίνησης των ουσιών, αυξάνεται και η χρήση, αυξάνεται και ο κίνδυνος για τη χώρας μας».
- Η πολλαπλή χρήση ουσιών που αυξάνει τους κινδύνους και περιπλέκει τη θεραπεία είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη. Το 57% των χρηστών που ξεκίνησαν θερα¬πεία ανέφεραν τουλάχιστον μία ακόμη ναρκωτική ουσία εκτός της κύριας
- Καταγράφεται υποχώρηση της ινδικής κάνναβης, ιδίως στους νέους ... ωστόσο οι αριθμοί των ατόμων που κάνουν τακτική και συχνή χρήση κάνναβης σε καθημερινή βάση παραμένουν μεγάλοι - αυξάνονται οι κίνδυνοι και ο αριθμός των ατόμων που αναγκάζονται να καταφύ¬γουν σε βοήθεια.
- Η κάνναβη είναι η δεύτερη ουσία, μετά την ηρωίνη, από την οποία υπάρχει αίτημα για απεξάρτηση. Το 2007 ποσοστό 20% περίπου του συνόλου των χρηστών που ξεκίνησαν θεραπεία (73000χρήστες) δήλωσαν ως κύρια ουσία κατάχρησης την κάνναβη, ποσοστό που την καθιστά τη δεύτερη πιο συχνά δηλωνόμενη ουσία μετά την ηρωίνη. Σε χρήστες που ξεκινούν θεραπεία σε κέντρα εξωτερικής παραμονής για πρώτη φορά, η κάνναβη δηλώνεται ως κύρια ουσία κατάχρησης από ποσοστό 67 % των ατόμων ηλικίας 15-19 ετών (68) και 78% των ατόμων κάτω των 15 ετών. Την ίδια ώρα επισημαίνεται η ανάγκη για περισσότερα έργα για την απεξάρτηση των χρηστών από διεγερτικές ουσίες και κάνναβη, καθώς υπάρχει «μεγάλος πληθυσμός σε κίνδυνο και ενδεχόμενη ανάγκη θεραπείας»
- Πολύ συχνά τα οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα χρησιμοποιούν νέους τρόπους, νέες οδούς διακίνησης και νέες ουσίες. Πέρυσι εντοπίστηκαν 13 νέες ψυχοδραστικές ουσίες. Την εμφάνιση τους έχουν κάνει συνθετικά κανναβινοειδή που «σηματοδοτούν το πιο πρόσφατο στάδιο της ανάπτυξης των "ναρκωτικών νέας γενιάς". Την ίδια ώρα πραγματοποιείται, κυρίως μέσω διαδικτύου, επιθετικό μάρκετινγκ γύρω από τέτοια προϊόντα όπου δεν αναγράφεται η ακριβής σύνθεση τους και οι αγοραστές μπο¬ρούν να τα καταναλώνουν εν αγνοία τους, όπως είναι τα προιόντα «Spice» που συχνά πωλούνται ως... αρωματικά χώρου!
- Λόγος γίνεται επίσης για τον κίνδυνο διακίνησης - χρήσης ουσιών που μπορεί να χρησιμοποι¬ηθούν για οικονομική και σεξουαλική εκμετάλλευση ανυποψίαστων θυμάτων αφού μπορούν να προκαλέσουν ανεπιθύμητες συμπεριφορές, οι οποίες δεν καταγράφονται στη μνήμη
- Απαιτείται επείγουσα δράση κατά του αυξανόμενου προβλήματος κατάχρησης συνταγογραφούμενων φαρμάκων. Σε αρκετές χώρες (ΗΠΑ αλλά και Ευρώπη) οι άνθρωποι που κάνουν κατάχρηση συνταγογραφούμενων αναλγητικών, αντικαταθλιπτικών, αγχολυτικών και υπνωτικών με ναρκωτική ή ψυχοτρόπο δράση συχνά υπερβαίνουν το σύνολο των χρηστών όλων των παράνομων ουσιών.
- Μετά από την πτωτική τάση που ακολούθησαν οι θάνατοι λόγω ναρκωτικών από 2000 -2003, ακολούθησε αύξηση το διάστημα 2003 - 2006. Τα διαθέσιμα προκαταρκτικά στοιχεία για το 2007 υποδηλώνουν ότι ο αριθμός των θανάτων θα είναι τουλάχιστον ίσος με αυτόν του προηγούμενου έτους, ενώ αύξη¬ση αναφέρουν 14 από τις 18 χώρες
- Η Επιτροπή αναφέρεται επίσης στην ανάγκη ελέγχου της εκτροπής ουσιών, ιδιαίτερα βουπρενορφίνης, που χρησιμοποιούνται σε προγράμματα υποκατάστασης, τη διοχέτευση δηλαδή, με διάφορους τρόπους, των ουσιών αυτών στην παράνομη αγορά. Το φαινόμενο αυτό αυξάνεται τα τελευταία χρόνια, με αποτέλεσμα σε αρκετές χώρες η βουπρενορφίνη να αποτελεί την κυριότερη ουσία που χρησιμοποιείται παράνομα από εξαρτημένους χρήστες οπιούχων
Τρόποι αντιμετώπισης του προβλήματος των ναρκωτικών στην Ευρώπη
Κάτω από τη σκιά του τελευταίου στοιχείου πρέπει να δει κανείς κριτικά τα στοιχεία που παρουσιάζονται για την αντιμετώπιση του προβλήματος στην Ευρώπη. «Οι βασικοί τύποι θεραπείας απεξάρτησης που παρέχονται είναι οι ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, η θεραπεία υποκατάστασης οπιοειδών και η σωματική αποτοξίνωση», αναφέρει η Έκθεση, επιμένοντας να ονομάζει θεραπεία τη χορήγηση υποκατάστατων, παρά την αναποτελεσματικότητα και τις αρνητικές συνέπειες που αποδεικνύουν τα στοιχεία. Δεν παραλείπει σε αυτό το σημείο να τονίσει την μεγάλη προ¬σφορά των ιδιωτικών προγραμμάτων απεξάρτησης που όπως αναφέρει προσφέρονται σε μεγάλη έκταση και με αυξητικές τάσεις στην Ευρώπη. Προτρέποντας έτσι στην ακόμη μεγαλύτερη ιδιωτικοποίηση και εμπορευματοποίηση της απεξάρτησης. «Η θεραπεία υποκατάστασης σε συνδυασμό με ψυχοκοινωνική περίθαλψη συνιστά την επι¬κρατέστερη θεραπευτική επιλογή για τους χρήστες οπιοειδών στην Ευρώπη», συνεχίζει η Έκθεση, αποκρύπτοντας όμως την αριθμητική υπεροχή αυτών των προγραμμάτων έναντι του ελάχιστου αριθμού των αντίστοιχων «στεγνών» αφού με δικές της προτάσεις έχει αναγορευθεί από τις κυβερνήσεις των χωρών η υποκατάσταση στον βασικό τρόπο αντιμετώπισης.
Αποφεύγει επίσης να αξιολογήσει τις προσφερόμενες υπηρεσίες, κυρίως στο κομμάτι της ψυχοκοινωνικής περίθαλψης, που αν δεν απουσιάζει πλήρως είναι ελλιπής.
Κυρίως όμως αποφεύγει να αξιολογήσει τα αποτελέσματα που όμως γίνονται φανερά από στοιχεία που η ίδια η Έκθεση παρουσιάζει σε άλλα σημεία της.
- Από τους χρήστες που εντάσσονται σε προγράμματα υποκατάστασης με μεθαδόνη, μόλις το 3,98% και με βουπρενορφίνη 5,93% ολοκληρώνει τη θεραπεία.
- Στα «στεγνά» προγράμματα εσωτερικής διαμονής ολοκληρώνει τη θεραπεία το 40,78%, εξωτερικής παραμονής ανηλίκων το 34,01%, εξωτερικής παραμονής εφήβων το 28,68%.
- Το 2008 η μεθαδόνη θεωρήθηκε υπεύθυνη για περίπου το 30% των θανάτων που συνδέονται με τα ναρκωτικά στον πληθυσμό ηλικίας 16-24 του Ηνωμένου Βασιλείου. Ενώ σε πολλές χώρες της Ευρώπης αυξάνονται οι αιτήσεις για θεραπεία από κατάχρηση οπιοειδών (βουπρενορφίνη, μεθαδόνη) που προέρχονται από εκτροπή τους στην παράνομη αγορά. Η Έκθεση αρκείται μόνο να αναφέρει σαν αποτελεσματικά μέτρα για την αποτροπή αυτού του φαινομένου, την εφαρμογή πρωτοκόλλων θεραπείας που να ακολουθούν τις κλινικές προδιαγραφές.
Αναδημοσίευση από τη τρίμηνη περιοδική έκδοση του ΕΣΥΝ, Τα Χρώματα της Πρόληψης 2010;43:16-18